آزمایش اطاعت میلگرام؛ آیا ما هم اطاعت میکردیم؟
اگر شما جای یک سرباز آلمان نازی بودید، آیا ماشه را میکشیدید؟
این پرسش صرفاً تاریخی نیست؛ بلکه پرسشی درباره ظرفیت روانشناختی انسان است.
در سال ۱۹۶۱، یک سال پس از محاکمه آدولف آیشمن، Stanley Milgram در Yale University تصمیم گرفت این سؤال را بهصورت تجربی بررسی کند:
آیا افراد عادی، صرفاً به دلیل دستور مقام بالادست، دست به رفتارهای غیراخلاقی میزنند؟
زمینه تاریخی؛ از آیشمن تا آزمایشگاه
متهمان نازی در دادگاهها اغلب یک پاسخ مشترک داشتند:
«ما فقط از دستور مافوق اطاعت کردیم.»
میلگرام این پاسخ را جدی گرفت. او میخواست بداند آیا اطاعت، آنچنان که گفته میشود، نیرویی قویتر از وجدان فردی است؟
طراحی آزمایش؛ شوکهایی که واقعی نبودند
۴۰ مرد ۲۰ تا ۵۰ ساله از طریق آگهی روزنامه جذب شدند. به آنها گفته شد آزمایشی درباره «اثر تنبیه بر یادگیری» در حال انجام است. هر شرکتکننده در نقش «معلم» قرار میگرفت و باید به «یادگیرنده» (همدست پژوهشگر) در صورت پاسخ اشتباه، شوک الکتریکی وارد میکرد.
دستگاه دارای ۳۰ کلید از ۱۵ تا ۴۵۰ ولت بود.
شوکها واقعی نبودند، اما شرکتکنندگان این را نمیدانستند.
با هر پاسخ اشتباه، ولتاژ افزایش مییافت.
در ولتاژهای بالا، صدای فریاد، التماس و حتی ادعای بیماری قلبی از اتاق مجاور شنیده میشد.
وقتی شرکتکننده تردید میکرد، آزمایشگر با چهار جمله استاندارد او را به ادامه کار ترغیب میکرد، از جمله:
«کاملاً ضروری است که ادامه دهید.»
نتایج؛ ۶۵ درصد تا آخرین ولتاژ
نتایج تکاندهنده بود:
- ۶۵٪ شرکتکنندگان تا ۴۵۰ ولت ادامه دادند.
- همه شرکتکنندگان حداقل تا ۳۰۰ ولت پیش رفتند.
این افراد نه سادیست بودند و نه مجرم؛ مردانی عادی از طبقات مختلف جامعه بودند.
چه عواملی اطاعت را تغییر دادند؟
میلگرام در ۱۸ مطالعه بعدی، متغیرها را تغییر داد و نشان داد که اطاعت تابع شرایط است:
لباس فرم:
وقتی آزمایشگر لباس عادی پوشید، اطاعت از ۶۵٪ به ۲۰٪ کاهش یافت.
مکان:
انتقال آزمایش از دانشگاه معتبر ییل به یک ساختمان اداری، اطاعت را به ۴۷٪ رساند.
واگذاری مسئولیت:
وقتی شرکتکننده فقط دستور شوک را میداد و دیگری دکمه را فشار میداد، اطاعت به ۹۲٪ رسید.
مجاورت فیزیکی:
وقتی شرکتکننده باید دست یادگیرنده را روی صفحه شوک نگه میداشت، اطاعت به ۳۰٪ کاهش یافت.
حمایت اجتماعی:
حضور دو فرد که از دستور سرپیچی میکردند، اطاعت را به ۱۰٪ رساند.
عدم حضور آزمایشگر:
هدایت تلفنی باعث کاهش اطاعت به حدود ۲۰٪ شد.
نقدهای وارد بر آزمایش میلگرام
واقعگرایی تجربی
برخی معتقدند شرکتکنندگان به واقعی بودن شوکها مشکوک بودند.
تعمیمپذیری
نمونه فقط شامل مردان آمریکایی بود و از طریق آگهی روزنامه جذب شده بودند.
اخلاق پژوهش
- فریب شرکتکنندگان
- ایجاد استرس شدید
- دشواری در انصراف
- گزارش علائم اضطراب شدید و حتی تشنج در برخی افراد
با این حال، میلگرام پس از آزمایش، ماهیت واقعی پژوهش را توضیح داد و پیگیریهای بعدی نشان داد اکثریت شرکتکنندگان از مشارکت خود رضایت داشتند.
تفسیر اجتماعی؛ قدرت موقعیت
آزمایش اطاعت میلگرام یکی از قویترین شواهد برای «تبیین موقعیتی رفتار» است.
نتیجه اصلی آن این نبود که انسان ذاتاً شرور است، بلکه این بود که ساختار اقتدار میتواند رفتار انسانهای عادی را به شکل چشمگیری تغییر دهد.
در چارچوب شناخت اجتماعی (Social Cognition)، این آزمایش نشان میدهد که ادراک اقتدار، هنجارهای موقعیتی و توزیع مسئولیت چگونه قضاوت اخلاقی را بازتعریف میکنند.
جمعبندی
پرسش آغازین را دوباره مرور کنید:
اگر شما در آن آزمایش بودید، تا کجا پیش میرفتید؟
تاریخ نشان میدهد پاسخ، به شخصیت شما کمتر و به شرایط اطراف شما بیشتر وابسته است.